Średzka Kolej Powiatowa, czyli „bana do Zaniemyla”

Trochę historii…

Jedną z największych atrakcji turystycznych Środy Wielkopolskiej, jak i całego powiatu średzkiego – jest Powiatowa Kolej Średzka, czyli kolej wąskotorowa kursująca na trasie Środa Wielkopolska – Zaniemyśl.

Jej bogata historia sięga jeszcze czasów zaboru pruskiego…

średzka kolej powiatowa

Wjazd wąskotorówki na stację.

Powstanie linii kolejowej a w dalszym rzucie regularnego ruchu pociągów na tej trasie, inspirowane były ideałami pozytywistycznymi.

28 lipca 1892 roku rząd zjednoczonych Niemiec (w 1871 roku, po wygranej przez Prusy wojny z Francją, proklamowano zjednoczenie państw niemieckich i proklamowano cesarstwo, w skład którego whodziła ówcześnie także Wielkopolska- zabór pruski) wydał sprzyjającą inicjatywie budowy ustawę o kolejach lokalnych.

Pozwoliło to na budowę wąskotorowej linii kolejowej z podpoznańskiego Kobylegopola (obecnie dzielnica Poznania) do Środy Wielkopolskiej. Prace rozpoczęto w drugiej połowie 1898 roku a do użytku oddano w czercu 1902 roku.

Linia kolejowa łącząca opłotki Poznania ze Środą Wielkopolską liczyła sobie 45 kilometrów a do roku 1909 przedłużono ją do Zaniemyśla o kolejne 14 kilometrów.

Do dzisiejszych czasów zachował się wyłącznie odcinek Środa – Zaniemyśl…

W pierwszych latach funkcjonowania kolejki wąskotorowej, w grę wchodził ruch towarowy – w miesiącach jesiennych wagony towarowe zabierały z okolicznych majątków buraki do średzkiej cukrowni. Jednak równolegle do ruchu cukrowniczego, prowadzone były regularne, rozkładowe przejazdy pasażerskie. Pierwszy przejazd pasażerski na długości całej ówczesnej linii odbył się 10 maja 1910 roku.

Kolejka przetrwała i z powodzeniem kontynuowała działalność także po odzyskaniu niepodległości.

W latach 20. XX wieku dobudowano wiele odgałęzień: m. in. do wsi Czarnotki, biegnące przez Annopole – niestety do dzisiejszych dni nie zachował się po nich żaden ślad.

Przystanek – browar Gzub w Annopolu

Wysiadając mniej więcej w połowie obecnej trasy do Zaniemyśla, można dojść kawałek do wspomnianej wsi Annopole, gdzie od 2017 roku działa lokalny browar rzemieślniczy „Gzub” – warzący ciekawe piwa (m. in. indian pale ale, saison, pils, stout, weizen, kwaśne piwa rodem z Belgii oraz serie sezonowe) tradycyjnymi metodami oraz z refermentacją w butelkach.

Gdy zdecydujecie się na jazdę „średzką baną” – naprawdę warto tam zajrzeć, wcześniej umówiwszy się na zwiedzanie (dla zainteresowanych piwowarstwem tradycyjnym – bezcenne!).

Odjaaazd, czyli wracając do historii kolejki…

średzka kolej powiatowa

Spuszczanie pary z lokomotywy.

W latach 30. XX wieku zakupiono dla potrzeb obsługi trasy lokomotywę ze spalinowym silnikiem Diesla.

Po II wojnie światowej, wskutek zaprowadzania komunizmu w naszej Ojczyźnie, w roku 1949 wcielono formalnie kolejkę w struktury Polskich Kolei Państwowych.

W okresie lat 50. XX wieku zmieniono całkowicie rozstaw szyn na całym odcinku z 1000 mm (stary standard niemiecki) na 750mm – który jest do dzisiaj.

Niestety stopniowy rozrost sieci dróg oraz, co za tym poszło, transportu samochodowego – powoli, acz nieubłaganie odbijało się negatywnie na funkcjonowaniu ówczesnej kolejki wąskotorowej Zaniemyśl – Środa – Poznań Kobylepole.

Od drugiej połowy lat 60. XX wieku zaczęto rozmontowywać bocznice, ze względu na brak ruchu; w roku 1976 władze zdecydowały o rozbiórce odcinka wąskotorowego z Poznania Kobylegopola do Środy…

Jeszcze do połowy lat 90. XX wieku zachował się fragment torowiska z dawnej linii do Kobylegopola, lecz w roku 1996 ostatecznie rozmontowano wszelkie pozostałości z powodu remontów dróg.

Tak więc mniej więcej od połowy lat 70. XX wieku ruch kolejką odbywał się wyłącznie na odcinku Środa – Zaniemyśl. Trasa nie cieszyła się popularnością, ruch pasażerski był niewielki, lecz kolejka siłą rozpędu funkcjonowała…

Po przemianach ustrojowych przełomu lat 80. i 90. przyszła kolej na restrukturyzację PKP.
Ostatecznie w 2001 roku PKP zrezygnowało z prowadzenia wszelkich kolei wąskotorowych – „średzka bana” została zamknięta na czas nieokreślony.

Na szczęście dzięki lokalnym entuzjastom ze Stowarzyszenia Miłośników Średzkiej Wąskotorówki „Bana” – przejęciem infrastruktury kolejowej zainteresował się Powiat Średzki.

Po kilku latach nastała nowa władza lokalna, przychylna odnowieniu ruchu kolejki- tym razem już jako lokalnej atrakcji turystycznej.

Ostatecznie 16 listopada 2010 roku całość infrastruktury została przekazana na własność Starostwu Powiatowemu w Środzie Wielkopolskiej (stąd dzisiejsza nazwa: Powiatowa Kolej Średzka), co dało nowe życie „średzkiej banie” – wielkiej atrakcji powiatu średzkiego.

średzka kolej powiatowa

W parowozie średzkiej kolejki…

Sprawy organizacyjne

Obecnie ruch turystyczny jest regularnie prowadzony od majówki do mniej więcej połowy listopada (w soboty i niedziele oraz w wybrane święta).

W celu sprawdzenia aktualnego rozkładu, proszę wejść na stronę Średzkiej Kolei Powiatowej: http://sredzkakolejpowiatowa.pl/rozklad-jazdy/

Szczególną atrakcją dla dzieci i entuzjastów kolei w ogóle jest odremontowany parowóz PX-48, który obsługuje połączenia w niedziele. W pozostałe dni jeździ lokomotywa spalinowa Lyd-1.

Parowóz Px48-1756, obłsugujący kolejkę średzką został wyprodukowany w 1951 roku w fabryce w Chrzanowie – dla bardziej dociekliwych miłośników kolejnictwa, polecam dokładny opis, zamieszczony na stronie Średzkiej Kolei Powiatowej.

Na stacji końcowej w Zaniemyślu funkcjonuje mała wystawa poświęcona historii „średzkiej bany” – jest ona otwierana dla chętnych po przyjeździe pociągu. Podróż ze stacji Środa Miasto do stacji Zaniemyśl trwa dokładnie godzinę – jeśli chcielibyście obejrzeć po drodze parowóz, to można to zrobić w czasie dłuższego postoju na stacji Słupia Wielka, lub po prostu odpowiednio wcześniej przyjść na stację początkową.

Po dojeździe do Zaniemyśla można udać się nad jezioro, na którym znajduje się Wyspa Edwarda, by odpocząć od kolejowych wrażeń. Wrócić do Środy Wielkopolskiej można bezpłatnym autobusem miejskim, który jednak w soboty i niedziele kursuje tylko trzy razy dziennie – warto więc wcześniej sprawdzić rozkład…

© : Michał Gumowski – blog podróżniczy Dwa Ślady

Średzka Kolej Powiatowa – kolej wąskotorowa Środa-Zaniemyśl