Podróż do czasów powstawania Archiwum Planety Kahna

Zanim przejdziemy do zdjęć z Archiwum Planety, pochylmy się na chwilę nad historią, która doprowadziła do jego powstania… W czasach, gdy z każdego, mniejszego lub większego, wyjazdu przywozimy ze sobą tysiące zdjęć i wiele godzin nagrań wideo- warto wspomnieć czasy o których mało kto już pamięta…

Jeszcze 25 lat temu, gdy aparaty cyfrowe dopiero raczkowały i mało kto o nich słyszał, byliśmy zdani na rolkę filmową. Gdy w aparacie do dyspozycji mieliśmy 24 lub 36 klatek filmu i do tego jeszcze bez żadnego natychmiastowego podglądu zdjęć, nie pstrykaliśmy na prawo i lewo… Każde zdjęcie musiało być w jakiś sposób przemyślane- „żeby nie marnować filmu”.

Ja jednak chciałbym cofnąć się do jeszcze bardziej zamierzchłych czasów- i to do takich, których nikt pamiętać nie może, gdyż minęło od nich już 100 lat…

Tak więc przenieśmy się w czasie do samego początku XX wieku….

Oczywiście od kilkudziesięciu lat funkcjonuje już fotografia z dużego F… i to wcale nie aż tak toporna w obsłudze, jakby nam się dziś wydawało. Jako że jesteśmy w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku, prymitywna technika dagerotypów z pierwszej połowy XIX wieku oraz technika kolodionowa to już zapomniany archaizm. Obecnie mamy do dyspozycji poręczne suche filmy i błony cięte Kodaka, mało kto chce już nosić ze sobą nieporęczne płytki… Zresztą za sprawą George’a Eastmana, który w 1888 roku wypuścił na rynek aparat Kodak- pierwszy aparat fotograficzny skierowany do masowego odbiorcy oraz rewolucji w postaci budżetowego aparatu Brownie z 1900 roku, fotografia powoli przestaje być już domeną specjalistów. W tych czasach fotografia w końcu może trafić „pod strzechy”.

Notatnik historyczny:

Dagerotypia– technika fotograficzna, pozwalająca uzyskać tylko jedno zdjęcie, bez możliwości powielania odbitek. Fotografia znajduje się bezpośrednio na naświetlanej w aparacie płytce- dagerotypie. Dagerotypami były płyty miedziane, jednostronnie posrebrzane, które należało okadzać toksycznymi oparami bromu w celu uzyskania światłoczułości. Pod wpływem pary bromowej na srebrnej, wypolerowanej powierzcni tworzył się światłoczuły nalot bromku srebra. Dzięki temu można było naświetlić fotografię. Po wykonaniu zdjęcia należało jeszcze wywołać obraz w oparach rtęci. Oczywiście czynności te wykonywali sami fotografowie. Częste przebywanie w toksycznych oparach powodowało wiele chorób i skracało życie.

Dagerotyp przedstawiający widok na paryską ulicę.

Proces kolodionowy– technika fotograficzna pozwalająca uzyskać negatyw fotograficzny. W przeciwieństwie do dagerotypu z negatywu można było uzyskać wiele odbitek. Negatyw powstawał poprzez naświetlanie szklanej płyty pokrytej kolodionem (czyli słabym roztworem nitrocelulozy) oraz halogenkami srebra. Chemikalia miały postać płynną, stąd technikę tę nazywano również „mokra płyta” lub „mokry kolodion”. Naniesienie chemikaliów na szklaną płytę powinno nastąpić tuż przed naświetlaniem zdjęcia, toteż zwykle robili to sami fotografowie. Mokra płyta została wyparta przez technologię żelatynową, wynalezioną przez George’a Eastmana. Pozwoliło to upowszechnić materiały fotograficzne w handlu, gdyż płyty żelatynowe były suche i nadawały się do dłuższego przechowywania.

Negatyw kolodionowy

Pierwszy aparat Kodak– pierwszy aparat fotograficzny skierowany do masowego odbiorcy, wprowadzony na rynek w 1888 roku. Drewniane, sześcienne pudło kryło w sobie rolkę papierowego filmu na 100 zdjęć (od 1890 roku film papierowy zastąpiono celuloidowym). Cena detaliczna wynosiła 25 dolarów (równowartość dzisiejszych 775 dolarów). Po „wypstrykaniu” wszystkich 100 zdjęć z filmu fotoamator wysyłał cały aparat do producenta, który odsyłał gotowe odbitki. Zgodnie z hasłem reklamowym Kodaka z tamtych czasów: „You press the button, we do the rest” – „Ty naciskasz przycisk, my zajmujemy się resztą”.

Reklama pierwszego aparatu Kodak

Pierwszy aparat Kodak z 1888 roku

Aparat Brownie– kolejna, po kodaku, konstrukcja George’a Eastmana mająca spopularyzować fotografię pośród masowego odbiorcy. W porównaniu do aparatu Kodak jeszcze bardziej uproszczono obsługę, lecz co ważniejsze, zminimalizowano koszta produkcji. Drewno zastąpiono tworzywem i materiałem imitującym skórę. Wszystko po to, by cena detaliczna wyniosła jednego dolara (równowartość dzisiejszych 30 dolarów) i nawet biedniejsi mogli sobie pozwolić na zakup. Wszystko w imię popularyzacji fotografowania wśród masowego odbiorcy. W konstrukcji wprowadzono wyjmowalną kasetkę na film, żeby klienci nie musieli wysyłać całego aparatu w celu uzyskania odbitek.

Aparat Brownie (1900 rok)

W roku 1903, jak grom z jasnego nieba, gruchnęła wieść o „świętym Graalu” fotografów. W 1907, po 4 latach od opatentowania, na rynek przebojem weszła nowa technologia, pozwalająca spełnić odwieczne marzenie fotografów i wynalazców- fotografia barwna!

Bracia Lumieré, znani wynalazcy, rozpropagowali swą przełomową technologię, którą nazwali Autochromé. Autochromy Lumieré były pierwszą technologią pozwalającą uzyskać prawdziwe i trwałe barwy na zdjęciach. Dotychczas w celu oddania kolorów na fotografiach, trzeba było je żmudnie i ręcznie kolorować.

Notatnik historyczny:

Autochromé– technologia autochromów polegała na zastosowaniu zabarwionej skrobi ziemniaczanej. Na płytkę lub błonę fotograficzną nanoszono mikroskopijne ziarenka skrobi ziemniaczanej zabarwionej na 3 podstawowe kolory (czerwony, zielony i niebieski). Tak przygotowaną całość pokrywano następnie emulsją światłoczułą, identyczną jak ta używana w dotychczasowej fotografii czarno-białej.

Podstawowymi wadami autochromów były: długi czas naświetlania (kilka sekund), co wymuszało każdorazowe użycie statywu oraz grube ziarno.

Wady te jednak były niczym, w porównaniu z możliwością podziwiania autentycznych kolorów (wreszcie!) na zdjęciach.

Tak wygląda autochrom w bardzo dużym powiększeniu…

Technologia była prawdziwym odkryciem, i choć miała swoje wady, szybko zawładnęła wyobraźnią ludzką.

Jak za chwilę się przekonamy, na całe szczęście również zawładnęła wyobraźnią jednego konkretnego człowieka…

Albert Kahn – pomysłodawca i fundator Archiwum Planety

Albert Kahn był francuskim bankierem-miionerem, który dorobił się fortuny w handlu międzynarodowym. Jak wiele osób swych czasów, był żywo zainteresowany egzotycznymi z perspektywy Europy kulturami- jednak tylko on poszedł w tym zainteresowaniu o krok dalej.

Na przełomie XIX i XX wieku Kahn podróżował na Daleki Wschód oraz do Stanów Zjednoczonych, nawiązując wiele kontaktów biznesowych i rozpalając w sobie żyłkę podróżnika i odkrywcy.

Dorobiwszy się pokaźnej fortuny, Kahn postawił sobie za cel utrwalenie stanu współczesnej sobie ludzkości.

Powołał stowarzyszenie o nazwie „Dookoła Świata”, w ramach którego fundował młodym ludziom długie podróże w dalekie zakątki ziemi, w celu poszerzania ich horyzontów myślowych i zawodowych. Z grantów Kahna korzystało wielu nauczycieli i studentów, którzy potem spotykali się w jego rezydencji, aby zdawać relacje i opracowywać materiały podróżniczo-etnograficzne.

W roku 1908 Kahn, po raz pierwszy dowiedział się o technice Autochromé braci Lumieré… Nie zastanawiając się długo, postanowił wykorzystać zdobycz techniki do swych filantropijnych celów.

W jego świadomości narodził się pomysł, który nazwał „Archiwum Planety”. A jako że był bogaty, postanowił wcielić go natychmiastowo w życie…

W latach 1908 – 1930 Kahn rozsyła na cały świat fotografików, w celu uwiecznienia wszystkiego, co interesujące z perspektywy różnorodności kulturowej i życia ludzi na Ziemi.

W rezultacie powstaje monumentalna wręcz kolekcja podróżnicza, licząca ponad 72 tysiące fotografii i 180 tysięcy metrów taśmy filmowej.

Dzięki Kahnowi, który wyposażył swych fotografów w najnowocześniejsze ówcześnie autochromy, dzisiaj możemy cofnąć się o 100 lat i widzieć przeszłość w kolorze!

Tak więc nie zwlekajmy dłużej i zabierajmy się do podziwiania największej spuścizny Alberta Kahna.
(Fotografie ze względu na wiekowość i ustanie praw autorskich są dostępne dla wszystkich w ramach domeny publicznej, dzięki czemu mogę je zaprezentować)

Oto przegląd autentycznych fotografii z kolekcji Archiwum Planety. Całość kolekcji można obejrzeć w dawnej rezydencji Kahna na przedmieściach Paryża (Adres: 10 Rue du Port, 92100 Boulogne-Billancourt, Francja, obecnie remont ponowne otwarcie w 2021 roku) gdzie obecnie mieści się muzeum jego imienia.

Zdjęcia:

Kolonialna czarna Afryka (Dahomej), ok. 1920

Dahomej był królestwem pod niezależną władzą czarnoskórych monarchów aż do 1904 roku, gdy ostatecznie został podbity przez Francuzów i wcielony do ich imperium kolonialnego. Od XVIII wieku, jeszcze w czasach względnej niezależności, kraj był ośrodkiem handlu czarnymi niewolnikami, którzy trafiali głównie na amerykańskie plantacje. W drugim dziesięcioleciu XX wieku- okresie skąd pochodzą zdjęcia z Archiwum Planety Kahna, Dahomej Francuski był zarządzany przez marionetkowych watażków, o żadnej niezależności od Francji nie mogło być mowy…

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Kolonialne Indie, 1912-1920

Indie w czasach kolonialnych miały złożoną strukturę administracyjną. W całości były poddane kontroli brytyjskiej, przy czym na około 60% terenów władzę sprawowali brytyjscy gubernatorzy, na pozostałych terytoriach pozostawiając rządy lokalnych maharadżów. Oczywiście były to rządy iluzoryczne i marionetkowe, wszelka władza niepodzielnie należała do Brytyjskiej Korony.

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Japonia, ok. 1920

Japonia nigdy nie poddała się kolonialnej władzy. Do 1868 roku jej terytorium było całkowicie zamknięte dla obcokrajowców. Dzięki temu Kraj Kwitnącej Wiśni mógł wejść na arenę międzynarodową i przeprowadzić modernizację na swoich zasadach- i uczynił to z woli cesarza poprzez reformę Meiji w drugiej połowie XIX wieku. Nowe porządki zapewniały pogodzenie japońskiej tradycji z nowoczesnością.
W momencie przybycia fotografów Kahna do Japonii, na tron wstąpił właśnie młodociany cesarz Hirohito. Jedne z wykonanych przez nich zdjęć przedstawia Japonkę o obciętych na krótko włosach. Obcinanie włosów przez kobiety na styl europejski budziło wówczas wielką sensację i powodowało duże niezadowolenie tradycyjnych Japończyków.

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

obecna Syria, Palestyna, Jordania i Turcja (państwa powstałe po rozbiorze Imperium Osmańskiego), 1918-1920

Imperium Osmańskie już od XVIII wieku nazywane było „chorym człowiekiem Europy”. Klęska w I wojnie światowej tylko je dobiła i przyspieszyła rozbiór niegdysiejszego imperium. Zgodnie z wolą zwycięskiej Ententy, na terytorium tym powstały nowoczesne w zamierzeniu państwa, początkowo pod nadzorem francuskim i brytyjskim. Fotografowie Kahna uwiecznili życie zwykłych ludzi zmagających się z wojną, lecz również Lawrence’a z Arabii, europejczyka walczącego u boku Beduinów o wolne państwo arabskie…

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

francuskie Indochiny (obecnie Kambodża, Laos, Wietnam), 1916-1920

Indochiny były kolonią francuską, powstającą od połowy XIX wieku do 1917 roku, dzięki stopniowemu przejmowaniu kontroli nad lokalnymi władcami i dynastiami przez siły kolonialne Francji. W skład kolonii wchodziły Wietnam, Kambodża i Laos. Fotografowie Kahna przybyli do Indochin tuż po ostatecznym wcieleniu do kolonii Laosu, co wydarzyło się w 1917 roku. W tamtym czasie europejczyków najbardziej elektryzowały niedawno odkryte świątynie Angkoru, lecz nie zaniedbano również uwiecznienia życia zwykłych ludzi, szczególnie w północnej prowincji Tonkin, gdzie przez wieki przenikały tradycje chińskie. Fotografowie uwiecznili również palarnie opium, do korzystania z których zachęcali miejscowych Francuzi.

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Bałkany, 1910-1915

Wszystkie terytoria bałkańskie znajdowały się pod władzą Imperium Osmańskiego, jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku. W wyniku wielu narodowych powstań kolejne narody odzyskiwały stopniowo niepodległość- najwcześniej Czarnogóra (już około 1800 roku), później Grecja (1829), Serbia (1878), Bułgaria (1878)… Sytuacja była jednak niestabilna a granice płynne. Obecnie w historii nazywa się to mianem „kotła bałkańskiego”. W latach 1912-1913 na terytorium Bałkanów toczyły się tzw. I i II wojna bałkańska. Fotografowie Kahna, fotografujący życie miejscowej ludności od 1910 roku, uwiecznili również migracje ludności wskutek wojny oraz przejmujące ujęcia z obozów dla uchodźców wojennych.

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Archiwum Planety Alberta Kahna

Tekst © : Michał Gumowski – blog podróżniczy Dwa Ślady
Zdjęcia z Archiwum Planety Kahna