Język staro-cerkiewno-słowiański (cerkiewno słowiański)

(словѣньскъ ѩꙁꙑкъ, црькъвьнословѣньскъ ѩзыкъ)

Słowiański obrządek

Cerkiewno słowiański to język modlitwy… Udając się do cerkwi, osoby nieobeznane z pewnością zdziwią się, że wierni modlą się w dziwnym, nie do końca zrozumiałym języku…

Nie jest to wbrew pozorom język rosyjski, lecz cerkiewno słowiański – specjalny język liturgiczny, oparty na historycznym języku wszystkich Słowian.

W okresie wczesnego średniowiecza nie było osobnych języków narodowych wśród Słowian, ludzie z zachodniej słowiańszczyzny (dzisiejsi Polacy, Czesi i Słowacy) mogli z powodzeniem porozumiewać się ze Słowianami z południa (dzisiejsi Serbowie, Macedończycy, Chorwaci i Bośniacy) lub wschodu (dzisiejsi Ukraińcy, Rosjanie i Białorusini)- choć już wtedy w językach poszczególnych grup pojawiało się pewne „regionalne” słownictwo i drobne różnice w wymowie słów…

Tradycyjnie w historiografii przyjmuje się, że język pogańskich Słowian był językiem wyłącznie mówionym- nie stosowano konkretnie ustalonego i jednego systemu pisma. Współczesne badania wskazują pewne tropy, mówiące o prawdopodobnym istnieniu jakiegoś protoalfabetu, jednak tradycyjnie nadal przeważa pogląd, że powstanie słowiańskiego pisma „z prawdziwego zdarzenia” jest związane z pierwszymi próbami chrystianizacji Słowiańszczyzny.

Cyryl i Metody- Apostołowie Słowiańszczyzny

Pierwsza Chrystianizacja ludów słowiańskich została przeprowadzona przez Braci Sołuńskich, czyli świętych Cyryla i Metodego. Cyryl i Metody to imiona, które przybrali w zakonie, przedtem nosili imiona odpowiednio: Konstantyn i Michał.

Misjonarze byli Grekami z Tesaloniki, ówcześnie wchodzącej w skład Cesarstwa Bizantyjskiego. W owym czasie dzisiejsze Saloniki zamieszkiwało, oprócz Greków, także wielu Słowian- stąd święci misjonarze oprócz klasycznego języka greckiego, władali też mową Słowian. W mowie słowiańskiej Tesaloniki nazywano Sołuniem- stąd określenie „Bracia Sołuńscy”.

Cyryl-Konstantyn był ówczesnym intelektualistą, pobierał nauki teologiczne od patriarchy Focjusza oraz nauki ścisłe od Leona Matematyka. Był również wykładowcą na największym uniwersytecie w Bizancjum- Akademii Konstantynopolitańskiej.

Michał-Metody był przełożonym (ihumenem) męskiego klasztoru.

Bracia wspólnie prowadzili misje chrystianizacyjne w Bułgarii i na Krymie, dzięki czemu zostali zauważeni na dworze cesarskim.
W ówczesnym czasie na terytoriach dzisiejszych Czech i Węgier istaniało słowiańskie księstwo- Państwo Wielkomorawskie.
Władca morawski był przychylny chrześcijaństwu i poprosił cesarza Bizancjum o przysłanie misjonarzy na tereny Wielkich Moraw.
Do misji morawskiej zostali wytypowani- ze względu na swą bezbłędną znajomość języka Słowian- właśnie bracia Cyryl i Metody.

W Żywotach Św. Metodego z 885 roku znajduje się fragment wypowiedzi cesarza skierowanej do misjonarzy:

„Słyszysz li filozofie [Cyryl był również znany jako Konstantyn Filozof], słowa te. Otóż dam ci dary mnogie, weź z sobą brata swego, ihumena Metodego, i idź. Jesteście bowiem Tesalończykami, a wszyscy Tesalończykowie czysto po słowiańsku mówią”

Powstanie alfabetów słowiańskich

Bracia Sołuńscy, przygotowując się do misji chrystianizacyjnej, postanowili opracować specjalny alfabet, oparty na alfabecie greckim, ale dostosowany do języka słowiańskiego.

Najstarszy zabytek archaicznego pisma słowiańskiego- tabliczka zapisana głagolicą, odnaleziona na chorwackiej wyspie Krk.

Ten archaiczny alfabet słowiański, znany jako głagolica, został wkrótce uproszczony i zmodyfikowany przez uczniów Cyryla i Metodego.
Zmodyfikowany alfabet nazwano, dla uczczenia Cyryla, cyrylicą.

Psałterz Spirydiona- Iluminowany manuskrypt w cerkiewno słowiańskim z 1397 roku.

Cyrylowi i Metodemu Słowiańszczyzna zawdzięcza również liturgię cerkiewną. Wbrew zachodniemu duchowieństwu, chcącemu narzucić Słowianom liturgię łacińską, bracia opracowali liturgię w zrozumiałym dla Słowian języku i zdołali zyskać aprobatę zarówno papieża z Rzymu, jak i patriarchy z Konstantynopola.

Ówczesny Kościół nie był jeszcze ostatecznie podzielony na zachodni odłam katolicki i wschodni odłam prawosławny- także Bracia Sołuńscy: święci Cyryl i Metody, są czczeni zarówno w tradycji katolickiej (jako patroni Europy), jak i prawosławnej (tytułowani są: Równymi Apostołom Nauczycielami Słowian).

Liturgia bizantyjsko-słowiańska

Liturgia w języku słowiańskim, oficjalnie uznana zarówno przez zachodnie, jak i wschodnie chrześcijaństwo, obecnie praktykowana jest w cerkwiach prawosławnych oraz unickich (grecko-katolickich) na całym świecie.

Język cerkiewno słowiański używany jest do celów liturgicznych a stara wersja cyrylicy do zapisywania wszelkich modlitw, ksiąg i inskrypcji.

Cyrylica używana w języku cerkiewno-słowiańskim, znana jest również jako bukwica (bukwa- litera). Posługuje się kilkunastoma literami nieobecnymi już w alfabetach cyrylickich wspólczesnych języków słowiańskich (na przykład rosyjskim czy serbskim).

Chcąc czytać napisy cerkiewne- należy nauczyć się nieokrojonej wersji cyrylicy, czyli jej archaicznej wersji.

Poniżej sporządzona przeze mnie mała ściągawka:

cerkiewno słowiański a

Tradycyjna nazwa litery: Az

(АЗЪ)

Wymowa: Jak polskie „a”.

cerkiewno słowiański b

Tradycyjna nazwa litery: Buki

(БѸКИ)

Wymowa: Jak polskie „b”.

cerkiewno słowiański w

Tradycyjna nazwa litery: Wiedi

(ВѢДИ)

Wymowa: Jak polskie „w”.

cerkiewno słowiański g

Tradycyjna nazwa litery: Głagoli

(ГЛАГОЛИ)

Wymowa: Jak polskie „g” lub kresowe „h”.

cerkiewno słowiański d

Tradycyjna nazwa litery: Dobro

(ДОБРО)

Wymowa: Jak polskie „d”.

cerkiewno słowiański e

Tradycyjna nazwa litery: Jesti

(ѤСТЬ)

Wymowa: Jak polskie „e”.

cerkiewno słowiański ż

Tradycyjna nazwa litery: Żiwiete

(ЖИВѢТЄ)

Wymowa: Jak polskie „ż”.

Tradycyjna nazwa litery: Dzjeło

(ЅѢЛО)

Wymowa: Niegdyś jak polskie „dz”, obecnie jak „z”.

cerkiewno słowiański z

Tradycyjna nazwa litery: Zemlja

(ЗЄМЛIА)

Wymowa: Jak polskie „z”.

Tradycyjna nazwa litery: Iże

(ИЖЄ)

Wymowa: Jak polskie „i”.

Tradycyjna nazwa litery: I

(И)

Wymowa: Jak polskie „ji”.

cerkiewno słowiański k

Tradycyjna nazwa litery: Kako

(КАКО)

Wymowa: Jak polskie „k”.

cerkiewno słowiański ł

Tradycyjna nazwa litery: Liudije

(ЛЮДИѤ)

Wymowa: Jak polskie „ł” lub kresowe „l”.

cerkiewno słowiański m

Tradycyjna nazwa litery: Myslite

(МЫСЛИТЄ)

Wymowa: Jak polskie „m”.

Tradycyjna nazwa litery: Naszi

(НАШЬ)

Wymowa: Jak polskie „n”.

Tradycyjna nazwa litery: On

(ОНЪ)

Wymowa: Jak polskie „o”.

Tradycyjna nazwa litery: Pokoj

(ПОКОИ)

Wymowa: Jak polskie „p”.

Tradycyjna nazwa litery: Rici

(РЬЦИ)

Wymowa: Jak polskie „r”.

cerkiewno słowiański s

Tradycyjna nazwa litery: Słowo

(СЛОВО)

Wymowa: Jak polskie „s”.

Tradycyjna nazwa litery: Twyrdo

(ТВРЬДО)

Wymowa: Jak polskie „t”.

Tradycyjna nazwa litery: Uk

( ѸКЪ)

Wymowa: Niegdyś jak polskie „ou”, obecnie jak „u”.

cerkiewno słowiański f

Tradycyjna nazwa litery: Friti

(ФРЬТЪ)

Wymowa: Jak polskie „f”.

Tradycyjna nazwa litery: Chier

(ХѢРЪ)

Wymowa: Jak polskie „h”.

Tradycyjna nazwa litery: Ot / Omega

(ОТЪ)

Wymowa: Jak polskie „o”.

Tradycyjna nazwa litery: Ci

(ЦИ)

Wymowa: Jak polskie „c”.

Tradycyjna nazwa litery: Czrewi

(ЧРЬВЬ)

Wymowa: Jak polskie „cz”.

Tradycyjna nazwa litery: Sza

(ША)

Wymowa: Jak polskie „sz”.

cerkiewno słowiański szcz

Tradycyjna nazwa litery: Szcza

(ЩА)

Wymowa: Jak polskie „szcz”.

Tradycyjna nazwa litery: Jer

(ѤРЪ)

Wymowa: litera niema w wymowie.
Dodana do spółgłoski zaznacza jej twardą wymowę.

Tradycyjna nazwa litery: Jery

(ѤРъі)

Wymowa: Jak polskie „y”.

Tradycyjna nazwa litery: Jeri

(ѤРЬ)

Wymowa: litera niema w wymowie.
Dodana do spółgłoski zaznacza jej miękką wymowę.

Tradycyjna nazwa litery: Jać

(ЯТЬ)

Wymowa: Jak polskie „jee”.

cerkiewno słowiański ju

Tradycyjna nazwa litery: Ju

(Ю)

Wymowa: Jak polskie „ju”.

Tradycyjna nazwa litery: Ja

(ИЯ)

Wymowa: Jak polskie „ja”.

cerkiewno słowiański ę

Tradycyjna nazwa litery: Ęs / Mały Jus

(ѦСЪ)

Wymowa: Jak polskie „ę”.

Tradycyjna nazwa litery: Jęs

(ѨСЪ)

Wymowa: Jak polskie „ję”.

cerkiewno słowiański ą

Tradycyjna nazwa litery: Ąs / Duży Jus

(ѪСЪ)

Wymowa: Jak polskie „ą”.

cerkiewno słowiański ją

Tradycyjna nazwa litery: Jąs

(ѬСЪ)

Wymowa: Jak polskie „ją”.

cerkiewno słowiański ks

Tradycyjna nazwa litery: Ksi

(КСИ)

Wymowa: Jak polskie „ks”.
Występuje wyłącznie w wyrazach pochodzenia greckiego.

Tradycyjna nazwa litery: Psi

(ПСИ)

Wymowa: Jak polskie „ps”.
Występuje wyłącznie w wyrazach pochodzenia greckiego.

Tradycyjna nazwa litery: Fita

(ФИТА)

Wymowa: Jak polskie „f”.
Występuje wyłącznie w wyrazach pochodzenia greckiego.

Tradycyjna nazwa litery: Iżyca

(ИЖИЦА)

Wymowa: Jak polskie „w” lub jak polskie „i”- gdy nad literą występują kreski.

Tradycyjna nazwa litery: Je

(ИѤ)

Wymowa: Jak polskie „je”.

Tradycyjna nazwa litery: Dzierw

(ДѤРВ)

Wymowa: Jak polskie „dzi”.

Tradycyjna nazwa litery: Ot

(ОТЪ)

Wymowa: Jak polskie „ot”.

Tradycyjna nazwa litery: nie zachowała się

Wymowa: Jak polskie „o!”.
Występuje wyłącznie w połączeniu z wołaczem

Teksty w języku cerkiewno-słowiańskim

Poniżej prezentuję teksty modlitewne, które można samodzielnie przeczytać- korzystając z powyższej ściągawki…

Na początku modlitwa „Ojcze nasz” oraz Kredo, czyli wyznanie wiary (język cerkiewno słowiański, w zapisie kredo niektóre litery są pominięte):



kredo



Dla chętnych przygotowałem również trudniejszy tekst (bez możliwości odsłuchania)- „Naczało”, czyli podstawowe modlitwy prawosławnego chrześcijanina (język cerkiewno słowiański):

A teraz czas na najwyższy poziom trudności- tekst z Biblii: Księga Rodzaju 11: 1-9 – opis Wieży Babel (język cerkiewno słowiański):