To w końcu ile jest języków w dawnej Jugosławii?

Jugosłowianin, czyli dlaczego kategoryzacja narodowościowa nie zdaje egzaminu w krajach byłej Jugosławii

W języku Południowych Słowian, są dwa słowa na określenie Bośniaka. Bosanac to każdy mieszkaniec Bośni- niezależnie od narodowości, czy religii. Bošnak natomiast to człowiek narodowości bośniackiej, którą w czasach Tity określano jako muzułmańską. Dla oddania różnicy pomiędzy terminami- należy więc pisać o Bośniakach (czyli o ludziach z Bośni) oraz o Boszniakach (czyli przedstawicielach narodu Muzułmańskiego z terytoriów Bośni).

Przypadek Ivo Andrićia

Zacznijmy od tego kim był Ivo Andrić- jugosłowiański mąż stanu, poeta i pisarz, autor literackiej Nagrody Nobla za rok 1961… Napiszmy żartobliwie, że był to taki Bośniak narodowości chorwackiej, który pisał po serbsku a sam o sobie mówił, że jest narodowości jugosłowiańskiej.

Oboje rodzice Andrićia byli katolickimi Chorwatami mieszkającymi w Bośni. Andrić w swej twórczości posługiwał się jednak językowym dialektem ekawskim, charakterystycznym dla Serbii. Zmarł w 1975 roku, w wieku 82 lat w Belgradzie- stolicy Jugosławii.

Jego literackie dokonania są powszechnie doceniane w Serbii, nie jest zaś lubiany w Bośni, z uwagi na negatywne przedstawianie bośniackich muzułmanów (Boszniaków) w jego dziełach. W 1992 roku w miejscowości Višegrad, nadgorliwi czetnicy zburzyli pomnik Andrićia- na znak wyzwolenia się Boszniaków z Jugosławii… W latach 90. w Chorwacji, w myśl niszczenia dziedzictwa jugosłowiańskiego, próbowano zmarginalizować twórczość Andrićia. Na polecenie prezydenta kraju- Franjo Tuđmana- wycofano książki Andrićia z listy lektur szkolnych. Jednak tuż po śmierci prezydenta Tuđmana w 1999 roku, nastąpiła stopniowa rehabilitacja Andrićia.

Przypadek Gorana Bregovićia

Goran Bregović- popularny muzyk z byłej Jugosławii, współzałożyciel i gitarzysta zespołu Bijelo Dugme, znany w Polsce również z późniejszej kariery solowej (nagrał m. in. albumy z Kayah i Krzysztofem Krawczykiem). Jest synem Serbki i Chorwata, urodził się i wychował w Sarajewie, jest więc również Bośniakiem.

Jak mówi tekst jednej z piosenek Bijelo Dugme:

I na kraju, kad ti kažem: „Volim te”
Ne vjeruj mi, lažem te
Tako ti je, mala moja
Kad ljubi Bosanac

I na końcu gdy ci powiem „kocham cię”- nie wierz mi, okłamuję cię
Tak to już jest mała moja gdy całuje cię Bośniak

Goran Bregović natomiast sam o sobie mówi, że wychował się w mieście, gdzie dźwięki katolickich (chorwackich) i prawosławnych (serbskich) dzwonów mieszały się z nawoływaniami muezzinów (boszniackich). Nigdy publicznie nie opowiedział się za konkretną narodowością, mówił za to, że należy go postrzegać przez pryzmat twórczości muzycznej- a ta jest uniwersalnym językiem, który łączy a nie dzieli.

Jak nazywa się język południowych Słowian?

Pewnego razu w Kotorze (Czarnogóra) zaczepiła mnie pewna dystyngowana pani. Chciała zapyta o coś, a ja nie zrozumiawszy jej, powiedziałem, że słabo mówię po serbsku. Moja rozmówczyni wpadła w święte oburzenie i nakrzyczała na mnie, że w Czarnogórze mówi się po CZARNOGÓRSKU.

Kilka dni później, idąc sobie uliczką na czarnogórskiej wsi, zagadnął mnie pewien dziadziuś. Oczywiście nie zrozumiałem, co on do mnie mówi, więc odpowiedziałem, że nie mówię dobrze po CZARNOGÓRSKU. Dziadek się roześmiał i powiedział, że pierwsze słyszy o takim języku jak czarnogórski, bo przecież wszyscy tu mówią po SERBSKU.

Dla własnego komfortu uznałem potem, że jeśli nie zna się zapatrywań narodowo-politycznych rozmówcy, to lepiej jest w ogóle nie nazywać języka, w którym mówią mieszkańcy byłej Jugosławii. Od tej pory na nagabywania zacząłem odpowiadać, że „słabo mówię w waszym języku”….

Bo tak to jest właśnie z językami Jugosławii, że tak naprawdę w Chorwacji, Serbii, Czarnogórze i Bośni i Hercegowinie, mówi się jednym językiem – jak jednak ten język nazwiemy, jest już kwestią zapatrywań politycznych.

Zanim Jugosławia rozpadła się w krwawej wojnie domowej, język ten nazywano srpskohrvatski – czyli serbskochorwacki.

Po wojnie, na fali budowania nowych tożsamości narodowych, wszyscy nagle zaczęli mówić odrębnymi, narodowymi językami- choć to nie język się zmienił a tylko etykietki, którymi go określano.

W sensie czysto lingwistycznym, język byłej Jugosławii to nadal jeden język. W sensie politycznym, wspólny język przestał istnieć.

Konkretne nazwanie języka „jugosłowiańskiego” stało się deklaracją polityczną.

Nawet używanie niby-neutralnego określenia srpskohrvatski jest traktowane jako deklaracja tęsknoty za dawną, zjednoczoną Jugosławią- co jest odpowiednikiem , gdy ktoś w Polsce powie „jak to za komuny było…”.

Język Jugosławii

Pomińmy jednak wszelkie uwarunkowania polityczne i przyjrzyjmy się językowi Słowian Południowych z punktu czysto lingwistycznego.

Na język byłej Jugosławii składają się trzy poddialekty:
ekawski
jekawski
ikawski

Cofnijmy się co najmniej tysiąc dwieście lat wstecz, gdy wszyscy Słowianie mówili jednakowo.

Język prasłowiański był językiem tonalnym, to znaczy że długość wypowiadanych głosek miała wpływ na znaczenie wyrazów- podobnie jak do dzisiaj jest w języku chińskim.

W języku dawnych Słowian istniały trzy bardzo podobne głoski:

jąs Ѭ
ja
jać Ѣ

Do końca nie wiadomo, jak wymawiano je przed tysiącem laty, jednak można przyjąć, że było to „ją”, „ja” i „jaa” (przy czym mogło być przedłużone a lub a pochylone w stronę e).

Głoska Ѭ jąs („ją”) ze wszystkich języków słowiańskich przetrwała jedynie w języku polskim- pod postacią nosowej głoski „ą”, np. w zdaniu „Potem wziął do siebie”.

Natomiast wśród Słowian Południowych głoska Ѭ jąs („ją”) szybko zlała się w jedno z głoską Ѣ jać („jaa”). Jać i jąs zaczęto wymawiać na Bałkanach jako „jaa” zapewne już tysiąc lat temu, choć teksty liturgiczne w staro-cerkiewno-słowiańskim rozróżniały w pisowni te głoski. Taka różnica ortograficzna, jak pomiędzy polskim „u” i „ó”- kiedyś wymawiano te głoski inaczej ale po latach ich wymowa zlała się w jedno.

Starosłowiańskie Ѣ jać („jaa”) w języku polskim przeszło w „a”, w języku rosyjskim przeszło w „ja” lub „je” (potem w „a” i „e”).

лѣсъ – starocerkiewnosłowiański (wymowa liaas)
las – polski (wymowa las)
лес – rosyjski (wymowa les)

Przed skodyfikowaniem języka na terytoriach Jugosławii do postaci, jaką znamy dziś (usystematyzowania języka dokonano dopiero w XIX wieku) język południowych Słowian był językiem ludowym (pamiętajmy, że tereny te były pod wielosetletnią okupacją turecką i język słowiański nie miał statusu języka oficjalnego, choć powstawała w nim literatura).

Jako język ludowy, język Słowian Południowych miał trzy dialekty:
-sztokawski
-kajkawski
-czakawski

dialekty Jugosławii

Nazwy owych dialektów pochodzą od różnic w słowie „co?”. Jak można się domyślić, w sztokawszczyźnie mówiło się „što?”, w kajkawszczyźnie „kaj?”, natomiast w czakawszczyźnie „ča?”.

Bazą do skodyfikowania języka oficjalnego stał się dialekt sztokawski, w ramach którego występowały trzy podgrupy. Różnica pomiędzy każdą z podgrup opierała się na interpretacji starosłowiańskiej głoski Ѣ jać.

Dialekty kajkawski i czakawski nie stały się podstawą do opracowania żadnego języka używanego współcześnie- należy więc je traktować jako zabytki języka Słowian Południowych. Śladów naleciałości tych dialektów można doszukiwać się w lokalnych gwarach na terytoriach dawnej Jugosławii.

Tak więc skupiwszy się na dialekcie sztokawskim, jako bazie do powstania współczesnego języka Słowian Południowych, powiedzmy sobie, że Ѣ jać („jaa”) przeszło w nim w:
млѣко – scs mleko (wymowa mljaako)
e – w grupie ekawskiej (млеко -wymowa mleko)
i – w grupie ikawskiej (mliko)
ije/je – w grupie jekawskiej (mlijeko)

Do momentu upadku Jugosławii, jako jednego państwa południowosłowiańskiego, wszystkie formy zapisu (ekawska, ikawska i jekawska) mieściły się w ramach jednego języka, który nazywano oficjalnie srpskohrvatski.

W ortografii tamtych czasów, każdy mógł pisać jak chciał, panowała dowolność.

Większość mieszkańców Federalnej Republiki Serbii oraz Kosowa używało pisowni i wymowy ekawskiej, Na terenach chorwackich przeważała wymowa i pisownia jekawska, w Bośni, Hercegowinie i Czarnogórze posługiwano się raczej formą jekawską, natomiast forma ikawska występowała na pograniczu chorwacko-serbskim i w pewnych rejonach Hercegowiny.

Nie było jednak ścisłej przynależności formy pisowni i mowy do konkretnego narodu. Tak więc rodowity Serb z Hercegowiny mógł posługiwać się formą jekawską, jego sąsiad ze wsi mówił formą ekawską a dwie wioski dalej ludzie mówili formą ikawską… Północne terytoria chorwackie posługiwały się formą jekawską, ale w Dalmacji popularna była wymowa ikawska.

Pomimo usiłowań władz Jugosławii, nigdy nie powstał w 100% jednolity sposób pisowni i wymowy de facto jednego języka.

Języki Jugosławii po wojnie domowej i rozpadzie

Rozbrat polityczny pomiędzy republikami Jugosławii spowodował, że regionalna odmiana języka srpskohrvatskiego w każdej z nich zaczęła dryfować w innym kierunku…

Szczególnie widać to w słownictwie specjalistycznym i w nowym słownictwie dotyczącym nowoczesnych technologii.

Lekarz Chorwat- wykształcony jeszcze w Jugosławii- nie zrozumie młodszego kolegi po fachu bez wcześniejszego przygotowania- pomimo że oboje mogli kształcić się na tym samym, chorwackim uniwersytecie.

Pomiędzy chorwackim a serbskim z roku na rok powiększa się pula odmiennych słów na określenie tych samych rzeczy.

Serbski na określenie nazw miesięcy używa zapożyczeń międzynarodowych, natomiast w chorwackim wprowadzono zupełnie inne, mające źródłosłów wczesnosłowiański, określenia.

Jeśli chodzi o określenia nowych zjawisk i rzeczy, związanych z rozwojem Internetu, język chorwacki stara się tworzyć słowa oparte na słowiańskim rdzeniu, natomiast serbski zapożycza chętniej anglojęzyczne określenia.

Poniżej przykładowe codzienne słowa, które różnią się w tych dwóch językach:

polski chorwacki serbski
dworzec kolodvor станица (stanica)
pociąg vlak воз (voz)
spaliny ispušni plinovi издувни гасови (izduvni gasovi)
chleb kruh хлеб (hleb)
styczeń siječnja Јануара (Januara)
luty veljača Фебруара (Februara)
marzec ožujak Марта (Marta)
kwiecień travanj Април (April)
maj svibanj мај (Maj)
czerwiec lipanj Јуна (Juna)
lipiec srpanj Јул (Jul)
sierpień kolovoz Августа (Avgusta)
wrzesień rujan септембар (Septembar)
październik listopad Октобра (Oktobra)
listopad studeni Новембра (Novembra)
grudzień prosinac Децембра (Decembra)
związek chemiczny kemijski spoj хемијски једињење (hemijski jedinjenje)
post (wpis w miediach społecznościowych) objava пост (post)
nauka (dyscyplina naukowa) znanost наука (nauka)
narody narodi нације (nacije)
brzuch trbuh стомак (stomak)
tydzień tjedan седмица (sedmica)
wszechświat svemir васиона (vasiona)
kręgosłup kralježnica кичма (kičma)
droga cesta пут (put)
ruch uliczny cestovni promet друмски саобраћај (drumski saobraćaj)
porównanie usporedba поређење (poređenje)
osoba osoba лице (lice)
oficer časnik официр (oficir)
krzyż križ крст (krst)
fabryka tvornica фабрика (fabrika)
powietrze zrak ваздух (vazduh)
edukacja odgoj васпитање (vaspitanje)
wyspa otok острво (ostrvo)
państwo (kraj) država стање (stanje)
komunikat prasowy priopćenje Саопштење (Saopštenje)

Alfabet

Do zapisu języków południowosłowiańskich używa się cyrylicy bałkańskiej lub łacinki.

Od powstania Jugosławii (wtedy Królestwa SHS) w 1918 roku, do zapisu oficjalnych dokumentów używano dowolnie cyrylicy lub łacinki.

Do momentu wojny domowej w Jugosławii oba alfabety były stosowane naprzemiennie we wszystkich republikach.

Po rozpadzie Jugosławii, cyrylica przestała być stosowana w Chorwacji.

bośnia i hercegowina

Nazwa miejscowości w Republice Serbskiej (BiH).

W Bośni i Hercegowinie stosuje się dwa zapisy naprzemiennie (przy czym w Federacji BiH najpierw łacinkę, potem cyrylicę a w Republice Serbskiej najpierw cyrylicę, potem łacinkę). Wybór konkretnego alfabetu stanowi tutaj linię podziału między bośniackimi Serbami a Boszniakami i bośniackimi Chorwatami.

W Czarnogórze władze optują za zapisem łacińskim, jako bardziej nowoczesnym i odróżniającym język „czarnogórski” od serbskiego. Tradycyjni i konserwatywni mieszkańcy Czarnogóry stosują zapis cyrylicą, zaś ci, którzy chcą być nowocześni i zaznaczyć odrębność narodowości czarnogórskiej od serbskiej – stosują alfabet łaciński.

W Serbii wszystkie oficjalne dokumenty i napisy są w cyrylicy, władze uznały cyrylicę za dziedzictwo narodowe i przekonują obywateli, do pisania wyłącznie cyrylicą. Na codzień jednak ludzie używają obu alfabetów naprzemiennie – ulice miast obwieszone są reklamami i szyldami w obu alfabetach.

W celach liturgicznych stosowane są następujące zapisy:
– w kościele rzymskokatolickim używa się tylko łacinki i (w myśl postanowień Soboru Watykańskiego Drugiego) współczesnych języków narodowych
– w cerkwi prawosławnej używa się języka cerkiewno-słowiańskiego redakcji serbskiej, do zapisu tego języka wciąż używana jest bukwica (archaiczna forma cyrylicy, zawierająca wiele liter nieobecnych w żadnym dzisiejszym języku słowiańskim)
– dodatkowo Boszniacy, czyli słowiańscy muzułmanie, używają do islamskich modlitw języka i alfabetu arabskiego- który jest egzotyczny dla nich samych

Czytelników zainteresowanych bukwicą i językiem cerkiewno-słowiańskim, odsyłam do mojego wcześniejszego artykułu. Wystarczy kliknąć poniższy obrazek:

W XIX wieku dokonała się gruntowna reforma alfabetu bałkańskiego. Przeprowadził ją językoznawca Vuk Karadžić, przy współpracy z innymi językoznawcami: Jernejem Kapitarem oraz Sawą Mrkaljem.

Zlikwidowano następujące litery bukwicy:

Ѥ ѥ – je
Ѣ ѣ – jaa
І ї – ji
Ѵ ѵ – w lub i
Ѹ ѹ – ou
Ѡ ѡ – o
Ѧ ѧ – ę
Ѫ ѫ – ą
Ы ы – y
Ю ю – ju
Ѿ ѿ – ot
Ѳ ѳ – f
Ѕ ѕ – dz
Щ щ – szcz lub szt
Ѯ ѯ – ks
Ѱ ѱ – ps
Ъ ъ – znak twardy
Ь ь – znak miękki
Я я – ja

Dodano zaś następujące:
Љ љ – lj
Њ њ – nj
Ћ ћ – ć
Ђ ђ – dź
Џ џ – dż
Ј ј – j

Dzięki temu wyeliminowano zawiłości ortograficzne języka cerkiewno-słowiańskiego. Od teraz każdej głosce języka mówionego, odpowiadała dokładnie jedna litera.

W rezultacie wprowadzono zasadę: pisz tak, jak mówisz i mów tak, jak piszesz.

fotografia Vuka Karadžića

oryginalna fotografia Vuka Karadzicia

Reforma Karadžića oznaczała całkowitą likwidację ortografii w języku Południowych Słowian. Wzbudziło to wielkie kontrowersje wśród intelektualnych elit regionu. Od momentu pokazania nowego alfabetu szerokiej publiczności w 1818 roku, spory o pisownię trwały prawie pół wieku. Ostatecznie szala przechyliła się na stronę pisowni zreformowanej dopiero w 1868 roku, gdy zatwierdzono oficjalnie nowy alfabet jako obowiązujący. Reformator języka nie doczekał chwili tryumfu- nie żył już od 4 lat…

Aby uzmysłowić sobie rewolucyjność reformy w pisowni na Bałkanach, proponuję pomyśleć, co by było, gdyby w ten sam sposób przeorać pisownię w języku polskim… Zlikwidujmy „ó”, zlikwidujmy „ch”, zlikwidujmy „rz” – to będziemy pisać wtedy mniej więcej tak: muj hleb wżuciłem do żeki!

Poniżej zestawienie jugosłowiańskich alfabetów- łacinki i cyrylicy:

cyrylica łacinka wymowa
А а А а a
Б б B b b
В в V v w
Г г G g g
Д д D d d
Ђ ђ Đ đ
Е е Е е e
Ж ж Ž ž ż
З з Z z z
И и I i i
J j J j j
К к K k k
Л л L l l
Љ љ Lj lj lj
М м M m m
Н н N n n
Њ њ Nj nj ń/nj
О о O o o
П п P p p
Р р R r r
С с S s s
Т т T t t
Ћ ћ Ć ć ć
У у U u u
Ф ф F f f
Х х H h h
Ц ц C c c
Ч ч Č č cz
Џ џ DŽ dž
Ш ш Š š sz